Tο Αρχείο Δ. Γ. Κασλάς

Το αρχείο του Δημητρίου Γ. Κασλά συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα σωζόμενα τεκμήρια της νεότερης ελληνικής ιστορίας, καλύπτοντας χρονικά τη Μικρασιατική Εκστρατεία, τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, την Εθνική Αντίσταση (ΕΛΑΣ) και τα Δεκεμβριανά. Πρόκειται για ένα υλικό εξαιρετικής ιστορικής αξίας, το οποίο συγκεντρώθηκε, διασώθηκε και τελικά αναδείχθηκε με ιδιαίτερη φροντίδα.

Tο Αρχείο του Δημητρίου Γ. Κασλά: Μνήμη, Ιστορία και Ψηφιακή Διάσωση

Το αρχείο περιλαμβάνει φωτογραφίες, σπάνια χειρόγραφα, στρατιωτικές διαταγές, σημειώσεις, επιστολικά δελτάρια και προσωπικά έγγραφα. Ο Κασλάς, σε όλη τη διάρκεια της στρατιωτικής του πορείας, συνήθιζε να κρατά πρόχειρες σημειώσεις και τετράδια εκπαίδευσης, καταγράφοντας με ακρίβεια γεγονότα, αποφάσεις και πολεμικές επιχειρήσεις. Μετά το πέρας των συγκρούσεων, φρόντισε να καθαρογράψει σε στρατιωτικά ημερολόγια τις εμπειρίες του, αποτυπώνοντας τόσο την προσωπική του διαδρομή (μεταθέσεις, προαγωγές, διοικήσεις) όσο και την εξέλιξη κρίσιμων πολεμικών επιχειρήσεων, ιδίως του 1940–41.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ο ίδιος ο Κασλάς μετέφερε το αρχείο του από το μέτωπο στο Βόλο μέσα σε ένα μικρό μπαούλο του τάγματος. Το υλικό αυτό φυλάχθηκε αρχικά στο πατρικό του στο Πουρί, αργότερα στο σπίτι του στο Βόλο, και διατηρήθηκε με επιμέλεια από τη σύζυγό του Μαρία, μέχρι να περάσει στα χέρια του γιου του, Γιάννη Κασλά. Ο τελευταίος ανέλαβε την πρωτοβουλία να το αναδείξει και να το διασώσει από την αφάνεια.

Από το 2008 ο ερευνητής Αλέξανδρος Καπανιάρης, ξεκίνησε μια συστηματική προσπάθεια καταγραφής και ανάδειξης του αρχείου, αρχικά μέσα από τοπικές εκδόσεις και αφιερώματα, και στη συνέχεια με την ένταξή του σε ένα ευρύτερο ερευνητικό και ψηφιακό πρόγραμμα. Στο πλαίσιο μεταπτυχιακής διπλωματικής στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, τέθηκε σε εφαρμογή το σχέδιο «Ψηφιοποίηση, Τεκμηρίωση του Ελληνικού Πολιτισμού: Η περίπτωση του αρχείου Γ.Δ. Κασλά». Η εργασία αυτή κάλυψε το σύνολο του υλικού, λαμβάνοντας υπόψη τόσο την ιστορική του αξία όσο και την ανάγκη διάσωσής του από τον κίνδυνο φθοράς και απώλειας. Η ψηφιοποίηση περιέλαβε χίλια έντυπα τεκμήρια, 148 χειρόγραφες διαταγές πολέμου, 240 φωτογραφίες, 58 αντικείμενα, 30 επιχειρησιακούς χάρτες, καθώς και δείγματα ήχου, κινούμενης εικόνας και τρισδιάστατης αποτύπωσης. Η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα απαιτητική, καθώς συνδύαζε διαφορετικές τεχνικές καταγραφής και την παράλληλη τεκμηρίωση με τη δημιουργία μεταδεδομένων.

Το αρχείο Δ.Γ. Κασλά δεν αποτελεί μόνο την προσωπική παρακαταθήκη ενός αξιωματικού με έντονη παρουσία στην ιστορία του 20ού αιώνα. Αποτελεί, επίσης, μια σπάνια πηγή για την κατανόηση της νεότερης ελληνικής ιστορίας, καθώς συνδέει διαφορετικές περιόδους – από τη Μικρασιατική Εκστρατεία έως την Αντίσταση – μέσα από τα μάτια ενός ανθρώπου που υπηρέτησε με συνέπεια και κατέγραψε με επιμέλεια. Η ανάδειξή του δείχνει τον δρόμο για τη συστηματική αξιοποίηση ιδιωτικών ιστορικών αρχείων, εντάσσοντάς τα στο ευρύτερο πλαίσιο της εθνικής μνήμης και πολιτιστικής κληρονομιάς.

Το έργο της ψηφιοποίησης, τεκμηρίωσης και ανάδειξης του αρχείου «Δ. Γ. Κασλάς»

Ένα από τα σημαντικά αρχεία που επιδέχονταν ψηφιοποίηση, τεκμηρίωση και ανάδειξη ήταν το αρχείο «ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Γ. ΚΑΣΛΑΣ. Πρόκειται για ανέκδοτο υλικό που αφορά ιστορικές περιόδους και γεγονότα που ξεκινούν από την Μικρασιατική εκστρατεία έως τον πόλεμο του 1940-41 και την Εθνική Αντίσταση. Το μεγαλύτερο μέρος του αρχείου αναφέρεται στη δράση του ΙΙ Τάγματος του 5ου Συντάγματος Πεζικού Τρικάλων το οποίο υπερασπίστηκε το ύψωμα 731, όπου και κρίθηκε ουσιαστικά, ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος. Αναφορές επίσης υπάρχουν στα πρώτα χρόνια της ζωής του Δ. Γ. Κασλά, τη Μικρασιατική Εκστρατεία, τη περίοδο του Ε.Λ.Α.Σ., τις διώξεις και τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Το αρχείο περιλαμβάνει μεταξύ άλλων πολιτικές και στρατιωτικές φωτογραφίες, καρτ-ποστάλ χάρτες, αποφάσεις, διαταγές πολέμου, διάφορα χειρόγραφα, πολιτικά & στρατιωτικά έγγραφα, πρωτόκολλα, ταυτότητες, στρατιωτικά εγχειρίδια, προσωπικά αντικείμενα, και χωρίζεται στις παρακάτω ενότητες:

ιστορικό του αρχείου
τα πρώτα χρόνια
η Μικρασιατική εκστρατεία
ο πόλεμος του 1940-41

Αλβανικό μέτωπο
731 ύψωμα – Η σημασία του υψώματος
η πολεμική δράση του Δ. Γ. Κασλά
χρονικό της εαρινής επίθεσης
φωτογραφίες από το μέτωπο – Κλεισούρα
χάρτες
προσωπικά αντικείμενα
προσκυνηματική επίσκεψη στο 731 ύψωμα

η εθνική αντίσταση
οι διώξεις και τα τελευταία χρόνια

Η εργασία με τίτλο «Ψηφιοποίηση, Τεκμηρίωση και Ανάδειξη του Ελληνικού Πολιτισμού: Η περίπτωση του αρχείου Δ. Γ. Κασλάς» πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια διπλωματικής εργασίας του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Γραφικές Τέχνες – Πολυμέσα του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου με επιβλέπουσα την κ. Δάφνη Οικονόμου. Η εργασία αναφέρεται κυρίως σε διαδικασίες και πρακτικές που ακολουθήθηκαν κατά την ψηφιοποίηση και τεκμηρίωση της συλλογής του Δ. Γ. Κασλά.

Ειδικότερα οι αρχικές εργασίες που πραγματοποιήθηκαν σχετίζονται βασικά με την επιλογή της κατάλληλης μεθοδολογίας μετά την εκτεταμένη βιβλιογραφική ανασκόπηση που πραγματοποιήθηκε.

Στο στάδιο υλοποίησης της εργασίας πραγματοποιήθηκε η ψηφιοποίηση: α) φωτογραφιών και έντυπων εγγράφων, β) ηχητικών ντοκουμέντων, γ) κινούμενης εικόνας (video), δ) κινητών αντικειμένων (τρισδιάστατη σάρωση). Κατά το στάδιο της τεκμηρίωσης δημιουργήθηκαν, με έγκυρο και συστηματικό τρόπο, μετά την καταγραφή των τεκμηρίων, τα μεταδεδομένα της ψηφιοποίησης σύμφωνα με το πρότυπο «Dublin Core» υλοποιώντας αντίστοιχα εφαρμογές απεικόνισης και ανάκτησης τους.

Η προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων της συλλογής καθώς και προτάσεις-εφαρμογές για την ανάδειξη και προβολή του αρχείου αποτέλεσαν ένα ακόμα αντικείμενο της εργασίας. Η υλοποίηση της ψηφιοποίησης του αρχείου «Δημήτριος Γ. Κασλάς» συνδέεται κυρίως με την ψηφιοποίηση εντύπων και φωτογραφιών. Ένα μικρότερο κομμάτι του αρχείου αφορά προσωπικά αντικείμενα, ηχητικές μαρτυρίες τρίτων προσώπων, φωτογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν μεταγενέστερα και οπτικά ντοκουμέντα της νεότερης εποχής. Για την υλοποίηση της ψηφιοποίησης του αρχείου ακολουθήθηκε ο οδηγός καλών πρακτικών ψηφιοποίησης και μακροπρόθεσμης διατήρησης πολιτιστικού περιεχομένου του Πανεπιστημίου Πατρών.

Το υλικό του αρχείου «ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Γ. ΚΑΣΛΑΣ» υπήρξε ιδιοκτησία κ. Γιάννη Δ. Κασλά (γιος του Δ. Γ. Κασλά, ο οποίος απεβίωσε μετά το τέλος των εργασιών τεκμηρίωσης). Το υλικό συνοδεύεται από ιστορικά ντοκουμέντα και βιβλιογραφικές υποστηρικτικές πηγές μετά από έρευνα δυο ετών. Το εθνικής εμβέλειας υλικό του αρχείου είναι ανέκδοτο και δεν έχει δημοσιευτεί στο μεγαλύτερο μέρος του. Το σημαντικό ζήτημα της τεκμηρίωσης του αρχείου επιλύθηκε έπειτα από την βοήθεια και τις υποδείξεις του ιδιοκτήτη του αρχείου ο οποίος υπήρξε βαθύτατος γνώστης του υλικού αλλά και των γεγονότων που σημάδευσαν τις αντίστοιχες ιστορικές περιόδους.

Η σκοπιμότητα του έργου ψηφιοποίησης

Η ψηφιοποίηση, τεκμηρίωση και ανάδειξη του αρχείου Δ. Γ. Κασλάς παρουσιάζει εξαιρετικό ιστορικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον διότι αναφέρεται σε τρείς σημαντικές περιόδους που σημάδεψαν την ελληνική ιστορία. Αυτές οι ιστορικές στιγμές είναι συνυφασμένες με τα γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής, το έπος του 1940-41 και την δράση του ΕΛ.Α.Σ..

Το αρχείο Δ. Γ. Κασλάς διαπερνά τουλάχιστον τρείς ιστορικές περιόδους προσφέροντας για τις επόμενες γενιές (επιστήμονες, ερευνητές, ιστορικούς) υλικό για περαιτέρω διερεύνηση και μελέτη μέσα από πρότυπες πηγές εγγράφων, επιστολών, στρατιωτικών διαταγών, ημερολογίων, φωτογραφιών και άλλων ανέκδοτων ντοκουμέντων. Το υλικό του αρχείου είναι μοναδικό, αδημοσίευτο στο μεγαλύτερο μέρος του με πηγές που φωτίζουν την στρατιωτική ιστορία της χώρας μας. Η σπανιότητα του αρχείου έγκειται κυρίως στην ανεξήγητη επιμονή και στο πλήθος των σημαντικών έντυπων τεκμηρίων που επιμελώς συνέλεξε, συντήρησε και επέστρεψε στην γενέτειρα του ο Δημήτριος Γ. Κασλάς. Ιδίως από την περίοδο του Ελληνοϊταλικού πολέμου δεν σώζονται σήμερα τέτοιας έκτασης και σπουδαιότητας στρατιωτικά έντυπα με εξαίρεση το αρχείο του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Ένα σημαντικό δε κομμάτι του φωτογραφικού υλικού για την ίδια περίοδο (Ελληνοϊταλικός πόλεμος) παραμένει μοναδικό και αυτό τεκμηριώνεται από το γεγονός πως ο ίδιος ο Δημήτριος Γ. Κασλάς χρησιμοποιούσε την προσωπική του φωτογραφική μηχανή πολλές φορές κατά την διάρκεια των γεγονότων.

Συμπερασματικά η ψηφιοποίηση του αρχείου κρίθηκε ως αναγκαία διότι:

αποτελεί σημαντικό κομμάτι της στρατιωτικής ιστορίας της Ελλάδος
αποτελεί συνδετικό υλικό για τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα της νεότερης Ελλάδος
αποτελεί σημαντική πηγή για τα γεγονότα του Ελληνοϊταλικού πολέμου
αποτελεί ανέκδοτο υλικό για τους επιστήμονες (ιστορικούς, ερευνητές)
αποτελεί πρωταρχικό υλικό για εκπαιδευτικές δραστηριότητες τόσο στην πρωτοβάθμια όσο και στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Η ψηφιοποίηση του αρχείου κρίθηκε ότι έπρεπε να πραγματοποιηθεί ταχύτατα κυρίως για τους παρακάτω λόγους:

το έντυπο υλικό στα επόμενα χρόνια θα παρουσιάσει σημαντικές φθορές
η τεκμηρίωση του υλικού (περιγραφές φωτογραφιών και εγγράφων) θα παρουσιάσει περισσότερες δυσκολίες λόγω απώλειας ζωντανών μαρτυριών και περιγραφών των μεταδεδομένων
το υλικό του αρχείου στο σύνολο του τα επόμενα χρόνια είναι πιθανόν να διαμοιραστεί σε πολλούς ιδιοκτήτες – κληρονόμους χάνοντας την ολότητα του

Η έκταση του υλικού

Μετά την έρευνα και τους προβληματισμούς που αφορούσαν την σκοπιμότητα της ψηφιοποίησης του αρχείου καθώς και την προκαταρτική έρευνα που ακολούθησε διεξήχθη η επίπονη αλλά ενδιαφέρουσα πρώτη ανίχνευση του υλικού συνολικά. Αναλυτικότερα εξετάσθηκε το σύνολο του υλικού έτσι ώστε να γίνει μια πρώτη κατηγοριοποίηση και να ανιχνευθεί το μέγεθος του αρχείου.
Σύμφωνα με αυτή την κατηγοριοποίηση του υλικού κατεγράφησαν τα παρακάτω:

έντυπα (στρατιωτικά και πολιτικά έγγραφα)
Τα έντυπα που αναλύονται στις παρακάτω βασικές υποκατηγορίες αφορούν όλη την στρατιωτική και πολιτική πορεία του Δ. Γ. Κασλά. Τα πολιτικά έγγραφα αφορούν μια σειρά αποδείξεων πληρωμών, προσκλητήριων, καρτών και διάφορα πολιτικά έντυπα που μάζευε και τακτοποιούσε προσωπικά ο ίδιος ο Δ. Γ. Κασλάς με καταπληκτική οργάνωση και επιμέλεια.
Τα στρατιωτικά έγγραφα ξεκινούν από την περίοδο της πρώιμης στρατιωτικής του καριέρας όταν το 1920 κατετάγη κληρωτός στη Λάρισα και στην συνέχεια (τέλη Ιουλίου) μεταβαίνει στη Σμύρνη, όπου βρισκόταν σε εξέλιξη η Μικρασιατική Εκστρατεία. Στην συνέχεια υπάρχουν έντυπα που αναφέρονται από τον Ιανουάριο του 1922 όπου συμμετείχε σε στρατιωτικές εξετάσεις και εισήχθη με επιτυχία στον ουλαμό Έφεδρων Αξιωματικών του Αφιόν Καραχισάρ (έδωσαν εξετάσεις 1200, επέτυχαν 225, σειρά επιτυχίας 97) έως την κατάρρευση του μετώπου όπου και συλλαμβάνεται αιχμάλωτος από τον Αύγουστο του 1922 μέχρι τον Απρίλιο του 1923.
Ο μεγάλος όγκος των εντύπων του αρχείου ξεκινά την περίοδο όπου μετά την επιστροφή του από την αιχμαλωσία και σε ηλικία 22 ετών ονομάζεται Έφεδρος Ανθυπολοχαγός. Πλήθος στρατιωτικών εγγράφων αναφέρεται στην πορεία του Δ. Γ. Κασλά από τον Μάρτιο του 1924 που κατατάσσεται στις τάξεις των μόνιμων αξιωματικών του Στρατού έως την εξαιρετική πορεία με σταθμό την περίοδο 1940 -1945.
Αν και υπήρξε δύσκολος ο διαχωρισμός των εντύπων σε κατηγορίες μπορούμε να διακρίνουμε τις παρακάτω κατηγορίες εντύπων:
α) έντυπο στρατιωτικό εκπαιδευτικό υλικό

στρατιωτικά έντυπα εκπαίδευσης
πρόχειρες στρατιωτικές σημειώσεις
στρατιωτικά εγχειρίδια εκπαίδευσης

β) έντυπες στρατιωτικές διαταγές

γενικές στρατιωτικές διαταγές – εγκύκλιοι
έντυπα μεταθέσεων
έντυπα φύλλα πορείας

γ) προσωπικά στρατιωτικά έγγραφα

έντυπα προαγωγών
έντυπα οικονομικών απολαβών (ενστάσεις κ.α.)
στρατιωτικές ταυτότητες Δ. Γ. Κασλά

δ) προσωπικά έντυπα

πολιτικές ταυτότητες Δ. Γ. Κασλά
πολιτικές ταυτότητες συζύγου Μαρίας Κασλά
προσωπικές στρατιωτικές κάρτες (Δ. Γ. Κασλά και συναδέλφων στρατιωτικών)
προσκλητήριο γάμου
διάφορες αποδείξεις

ε) στρατιωτικά έντυπα περιόδου 40-41

στρατιωτικά έντυπα περιόδου 1940
στρατιωτικά έγγραφα και διαταγές ως διοικητής ΙΙ Τάγματος του 5ου Συντάγματος Πεζικού Τρικάλων κατά την Εαρινή επίθεση (Μάρτιος 1941)
ημερήσιες διαταγές κατά την εαρινή επίθεση
προσωπικό στρατιωτικό ημερολόγιο

ζ) έντυπα μετά την εισβολή των Γερμανών

ατομικό φύλλο πορείας
πρωτόκολλα παράδοσης οπλισμού

η) έντυπα από την αντιστασιακή δράση

διαταγές και έγγραφα από τον ΕΛΛ.Α.Σ.
πρωτόκολλα παράδοσης οπλισμού

θ) Στρατιωτικοί χάρτες

στρατιωτικοί χάρτες
επιχειρησιακοί χάρτες

ι) Μπλοκ διαταγών

ημερήσιες διαταγές σε μορφή μπλοκ από το ύψωμα 731

φωτογραφίες (πολιτικές – στρατιωτικές)
α) πολιτικές φωτογραφίες

οικογενειακές φωτογραφίες
προσωπικές φωτογραφίες από την γενέτειρα του
φωτογραφίες γάμου
φωτογραφίες από εκδρομές
φωτογραφίες από εκδηλώσεις

β) στρατιωτικές φωτογραφίες από την Μικρασιατική Εκστρατεία

αναμνηστικές φωτογραφίες από Σμύρνη
στρατιωτικές φωτογραφίες εποχής

γ) φωτογραφίες από την στρατιωτική του καριέρα

φωτογραφίες από τους βαλκανικούς πολέμους
φωτογραφίες από τις περιοχές που υπηρέτησε ως μόνιμος αξιωματικός
φωτογραφίες από στρατιωτικές εκδηλώσεις

δ) φωτογραφίες από το μέτωπο

φωτογραφίες από Κλεισούρα
φωτογραφίες – καρτ ποστάλ
φωτογραφίες από το μέτωπο

ε) Μεταγενέστερες φωτογραφίες (Γιάννης Κασλάς)

φωτογραφίες από το σπίτι του στα Τρίκαλα
φωτογραφίες από το πατρικό σπίτι στο Πουρί
φωτογραφίες από την προσκυνηματική εκδρομή στο ύψωμα 731

Μια σημαντική περίοδο της δράσης του Δ. Γ. Κασλά υπήρξε η συμμετοχή του στον ΕΛ.Α.Σ. ως διοικητής του 52ου συντάγματος της 13ης Μεραρχίας του ΕΛ.Α.Σ. Το υλικό που διασώθηκε για την περίοδο αυτή είναι μικρότερο αν και ο Δ. Γ. Κασλάς υπήρξε άριστος συλλέκτης του προσωπικού του αρχείου. Μετά από έρευνες μηνών ηχογραφήθηκαν σημαντικά αποσπάσματα που φωτίζουν άγνωστες πτυχές της δράσης του Δ. Γ.Κασλά στον ΕΛ.Α.Σ. και συμπληρώνουν ικανοποιητικά ένα μέρος του αρχείου για το οποίο δεν υπήρξαν πολλά στοιχεία.

αποσπάσματα σε μορφή video από την προσκυνηματική εκδρομή στο ύψωμα 731
Το 2004 μετά από πρωτοβουλία πανεπιστημιακών, φορέων και συλλόγων με την παρουσία εναπομεινάντων στρατιωτών πραγματοποιήθηκε προσκυνηματική εκδρομή στο ύψωμα 731 όπου διεξήχθη η εαρινή επίθεση κατά των Ιταλών την περίοδο του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Κατά την διάρκεια της εκδρομής από τα Τρίκαλα (έδρα του ΙΙ Τάγματος του 5ου Συντάγματος Πεζικού Τρικάλων) έως το ύψωμα 731 πραγματοποιήθηκαν γυρίσματα σε μορφή video, αποσπάσματα του οποίου ψηφιοποιήθηκαν για τις ανάγκες του αρχείου. Αναλυτικότερα τα αποσπάσματα αφορούν:

τρίλεπτα αποσπάσματα από την διαδρομή
τρίλεπτα αποσπάσματα από την εκδήλωση στο ύψωμα 731
τρίλεπτα αποσπάσματα από τις Βουλιανάτες

προσωπικά αντικείμενα
Τα προσωπικά αντικείμενα του Δ. Γ. Κασλά σώζονται μέχρι σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση μετά από τις άριστες επεμβάσεις του Γιάννη Κασλά. Από τα αντικείμενα αυτά κάποια φωτογραφήθηκαν και αλλά ψηφιοποιήθηκαν σε τρισδιάστατη μορφή. Τα προσωπικά του αντικείμενα αφορούν:

- φωτογραφική μηχανή εποχής Kodak
- χαρτοθήκη εκστρατείας
- ντιβανοκασέλα αρχείου Κασλά
- παράσημα Ιταλών αιχμαλώτων
- στρατιωτικές μπότες
- στρατιωτικό ξίφος και θήκη
- στρατιωτική χλαίνη
- προσωπικά παράσημα και βραβεία
- φορητό κρεβάτι εκστρατείας
- σέλα αλόγου
- κιάλια

κ.ά.

Ηχητικά αποσπάσματα από την δράση του στον ΕΛ.Α.Σ

Το αρχείο του Δημητρίου Γ. Κασλά αποτελεί ένα πολύτιμο κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης. Δεν είναι μόνο η προσωπική παρακαταθήκη ενός αξιωματικού που υπηρέτησε με αφοσίωση την πατρίδα, αλλά και ένα ζωντανό τεκμήριο της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η διάσωση, ψηφιοποίηση και ανάδειξή του κατέδειξαν ότι η μνήμη δεν χάνεται, όταν υπάρχει η βούληση να συντηρηθεί, να μελετηθεί και να μεταδοθεί στις επόμενες γενιές.

Επίλογος: Η αξία και η παρακαταθήκη του αρχείου Δ. Γ. Κασλά

Το έργο αυτό δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τη συμβολή και τη στήριξη σημαντικών ανθρώπων, στους οποίους εκφράζονται ιδιαίτερες ευχαριστίες:

Στον Θεόδωρο Νημά, Διδάκτορα Τοπικής Ιστορίας, φιλόλογο και Πρόεδρο του Φ.Ι.ΛΟ.Σ. Τρικάλων, ερευνητή της στρατιωτικής ιστορίας και ειδικότερα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και των γεγονότων του Υψώματος 731, για την αμέριστη στήριξή του και τις πολύτιμες βοήθειές του στην έρευνα.
Στην Καθηγήτρια Δάφνη Οικονόμου, για την καθοριστική συμβολή της στο στάδιο της ψηφιοποίησης.
Στους τέως Νομάρχες Μαγνησίας και Τρικάλων, Απόστολο Παπατόλια και Ηλία Βλαχογιάννη, για την ενθάρρυνση και στήριξή τους.
Στον σκηνοθέτη Γιώργο Λάγδαρη, για την καλλιτεχνική του συνεισφορά.
Στον αείμνηστο Γιάννη Κασλά, ο οποίος με επιμονή και αγάπη διέσωσε το αρχείο του πατέρα του, καθώς και στους γιους του Δημήτρη και Νίκο Κασλά, αλλά και στον εγγονό Δημήτρη Κασλά, για τη συμβολή και τη φροντίδα τους στη διατήρηση και ανάδειξη αυτής της πολύτιμης κληρονομιάς.

Η ανάδειξη του αρχείου Δ.Γ. Κασλά αποδεικνύει πως η ιστορία αποκτά πραγματική διάσταση όταν στηρίζεται σε ντοκουμέντα, αλλά και σε ανθρώπους που με αγάπη, επιμονή και αίσθημα καθήκοντος φροντίζουν να διασωθεί. Το έργο αυτό δεν είναι μόνο φόρος τιμής στον Δημήτριο Κασλά, αλλά και μια συμβολή στη διατήρηση της συλλογικής μας ιστορικής συνείδησης.